สังคม คุณภาพชีวิต
รถกระบะหลายคันแล่นเข้าสู่โรงพยาบาลอุ้มผาง จ.ตาก ในเช้าวันหนึ่ง พร้อมข้าวสารกว่า 70 กระสอบ และเงินสดอีก 20,000 บาท สิ่งของเหล่านี้ไม่ได้มาจากองค์กรขนาดใหญ่หรือหน่วยงานรัฐ หากแต่มาจากชาวบ้านกะเหรี่ยงในหมู่บ้านเลตองคุ ชุมชนเล็ก ๆ กลางหุบเขาชายแดนไทย–เมียนมา
สิ่งนี้สะท้อนความผูกพันระหว่างชุมชนกับสถานพยาบาลชายแดนแห่งนี้ได้อย่างลึกซึ้ง แต่ในขณะเดียวกันก็สะท้อนความจริงอีกด้านหนึ่งว่า โรงพยาบาลอุ้มผางกำลังเผชิญวิกฤตที่หนักหน่วง จนผู้คนในพื้นที่ต้องลุกขึ้นมาช่วยประคับประคอง
วิกฤตครั้งนี้ไม่ใช่เพียงปัญหาการเงินของโรงพยาบาลแห่งหนึ่ง หากแต่เป็น “รอยต่อ” ระหว่างระบบสาธารณสุข ระบบทะเบียนราษฎร และนโยบายชายแดนของไทย ที่ยังไม่สามารถเชื่อมต่อกันได้อย่างสมบูรณ์
โรงพยาบาลที่ดูแลคนมากกว่าตัวเลขประชากรไทย
โรงพยาบาลอุ้มผางรับผิดชอบประชากรรวม 83,029 คน แต่มีเพียง 31,877 คน หรือ 38.4% เท่านั้นที่เป็นคนไทยซึ่งมีสิทธิหลักประกันสุขภาพครบถ้วน
ประชากรที่เหลือประกอบด้วยคนกลุ่มหลากหลายสถานะ ได้แก่
- ต่างด้าวไร้สิทธิ 29,747 คน คิดเป็น 35.8%
- ผู้ถือสิทธิ ท.99 จำนวน 13,867 คน หรือ 16.7%
- ผู้ลี้ภัยในศูนย์พักพิงอีก 7,538 คน คิดเป็น 9.1%
นั่นหมายความว่า ประชากรกว่า 6 ใน 10 ที่โรงพยาบาลอุ้มผางต้องดูแล ไม่ได้อยู่ในระบบสิทธิสุขภาพแบบเดียวกับคนไทยทั่วไป จึงไม่สามารถเบิกชดเชยค่าใช้จ่ายได้เต็มจำนวน หรือในบางกรณี ไม่สามารถเบิกได้เลย
นี่คือจุดเริ่มต้นของภาระสะสมที่กัดกร่อนเสถียรภาพทางการเงินของโรงพยาบาลมาอย่างต่อเนื่อง
“ต่างด้าวเทียม” คนชายแดนที่อยู่ในไทย แต่ยังไม่มีตัวตนในระบบ
นพ.วรวิทย์ ตันติวัฒนทรัพย์ ผู้อำนวยการโรงพยาบาลอุ้มผาง มองว่า หนึ่งในรากเหง้าสำคัญของปัญหาคือกลุ่มคนที่ผู้อำนวยการโรงพยาบาลอุ้มผางเรียกว่า “ต่างด้าวเทียม”
“คนกลุ่มนี้ไม่ใช่แรงงานข้ามชาติที่เพิ่งเดินทางเข้ามา แต่เป็นประชากรที่อาศัยอยู่ในประเทศไทยมาอย่างยาวนาน หลายครอบครัวตั้งรกรากอยู่ในพื้นที่มาหลายชั่วอายุคน มีความผูกพันกับผืนแผ่นดินไทย ใช้ชีวิต เรียนหนังสือ ทำมาหากิน และเข้ารับบริการของรัฐเช่นเดียวกับคนไทยทั่วไป” นพ.วรวิทย์ กล่าว
แต่เพราะสถานะทางทะเบียนไม่สมบูรณ์ พวกเขาจึงยังไม่สามารถเข้าถึงสิทธิขั้นพื้นฐานได้อย่างเต็มที่ โดยเฉพาะสิทธิด้านสุขภาพ ผลลัพธ์คือ เมื่อคนกลุ่มนี้เจ็บป่วย โรงพยาบาลต้องรักษา แต่ไม่สามารถเบิกค่ารักษาพยาบาลจากกองทุนใดได้
เลตองคุ หมู่บ้านที่สะท้อนปัญหาข้ามรุ่น
หมู่บ้านเลตองคุ ตั้งอยู่ติดชายแดนไทย–เมียนมา เป็นชุมชนชาวกะเหรี่ยงลัทธิฤๅษี หรือ “ตะละกู่” เพียงแห่งเดียวในประเทศไทย ที่นี่ ผู้ชายยังคงไว้ผมยาวขมวดมวย สวมชุดพื้นเมือง และดำรงชีวิตตามวิถีดั้งเดิมอย่างเคร่งครัด ท่ามกลางภูเขาและผืนป่าที่โอบล้อม
แต่ภายใต้ความงดงามของวัฒนธรรม กลับซ่อนปัญหาเชิงโครงสร้างที่ฝังลึก หลายครอบครัวในหมู่บ้านมีสมาชิกเพียงบางคนที่มีบัตรประชาชน ขณะที่ลูกหลานอีกจำนวนมากยังไม่มีเอกสารแสดงตนใด ๆ
บางครอบครัว พ่อมีบัตรประชาชนและสิทธิรักษาพยาบาล แต่ลูก 3 คนกลับไม่มีสถานะทางกฎหมาย ทั้งที่ผ่านการตรวจ DNA เพื่อพิสูจน์ความสัมพันธ์ทางสายเลือดแล้ว
เมื่อรุ่นลูกยังไม่มีสถานะ รุ่นหลานที่เกิดตามมาก็พลอยไม่มีสถานะไปด้วย ปัญหาจึงถูกส่งต่อจากรุ่นสู่รุ่น กลายเป็น “วงจรไร้สิทธิ” ที่ยืดเยื้อ
เมื่อการไม่มีบัตรประชาชน หมายถึงการไม่มีสิทธิรักษา
การไม่มีสถานะทางทะเบียนไม่ได้กระทบเพียงเรื่องสัญชาติ หากแต่หมายถึงการไม่มีสิทธิเข้าถึงระบบหลักประกันสุขภาพ
เด็กคนหนึ่งอาจเกิดในประเทศไทย เติบโตในประเทศไทย พูดภาษาไทย เรียนในโรงเรียนไทย แต่เมื่อยังไม่มีเลขประจำตัวประชาชน เขาก็ยังไม่สามารถใช้สิทธิรักษาพยาบาลได้เหมือนเด็กไทยทั่วไป
โรงพยาบาลจึงกลายเป็น “ผู้รับภาระสุดท้าย” ที่ต้องดูแลคนเหล่านี้ แม้จะไม่สามารถเบิกค่าใช้จ่ายคืนได้ ยิ่งกระบวนการรับรองสถานะล่าช้า ภาระของโรงพยาบาลก็ยิ่งเพิ่มขึ้น
ตลอดกว่า 13 ปีที่ผ่านมา โรงพยาบาลอุ้มผางไม่ได้ทำหน้าที่เพียงรักษาโรค แต่ยังทำหน้าที่เป็นกลไกสำคัญในการผลักดันสิทธิของประชาชน
โรงพยาบาลช่วยรวบรวมเอกสาร ประสานการตรวจ DNA และผลักดันให้ประชาชนใน 5 อำเภอชายแดนได้รับสัญชาติไทยแล้วกว่า 3,000 คน
แต่ยังมีอีกจำนวนมากที่ตกค้างอยู่ในกระบวนการ ในหมู่บ้านเลตองคุเพียงหมู่บ้านเดียว ยังมีชาวบ้านอีกกว่า 200 คน ที่ผ่านการตรวจ DNA แล้ว แต่ยังไม่ได้รับบัตรประชาชน
ค่ายผู้ลี้ภัย ภารกิจมนุษยธรรมที่หยุดไม่ได้
นอกจากคนไร้สถานะในชุมชน โรงพยาบาลอุ้มผางยังต้องดูแลผู้ลี้ภัยในศูนย์พักพิงชั่วคราวบ้านนุโพอีก 7,538 คนภายในศูนย์มีระบบบริการสุขภาพพื้นฐาน ทั้งคลินิกผู้ป่วยนอก ห้องแล็บ ห้องคลอด และการดูแลผู้ป่วยใน มีเด็กเกิดใหม่เฉลี่ยเดือนละประมาณ 20 คน
แต่เมื่อการสนับสนุนจากองค์กรระหว่างประเทศลดลง ภาระจำนวนมากจึงเริ่มถ่ายโอนมายังโรงพยาบาลอุ้มผาง บุคลากรทางการแพทย์ในศูนย์ลดลงอย่างมาก จากเดิมกว่า 300 คน เหลือเพียง 58 คน ส่วน Medic ลดจาก 39 คน เหลือเพียง 13 คน
ขณะที่การตรวจคัดกรองวัณโรคล่าสุดในกลุ่ม 2,000 คน พบผู้ป่วยใหม่ 3 ราย ต้องสร้างพื้นที่กักกันโรคแยกออกมา เพื่อให้ยาจนกว่าจะไม่สามารถแพร่เชื้อต่อได้อย่างน้อย 2 เดือน สะท้อนความเสี่ยงโรคติดต่อที่ยังต้องเฝ้าระวังอย่างใกล้ชิด
คอขวดของระบบ อยู่ที่การปฏิบัติ
ต้องยอมรับว่า ชายแดนที่ไม่มีเส้นแบ่งในชีวิตจริง ในทางภูมิศาสตร์ อุ้มผางมีเส้นเขตแดนแบ่งไทยกับเมียนมาอย่างชัดเจน แต่ในชีวิตจริง ผู้คนสองฝั่งมีเชื้อชาติเดียวกัน เป็นเครือญาติกัน ใช้ภาษาเดียวกัน และดำรงวิถีชีวิตเชื่อมโยงกันมาอย่างยาวนาน ก่อนการเกิดขึ้นของรัฐชาติสมัยใหม่
พวกเขาข้ามไปมาหาสู่ ทำไร่ ทำนา เยี่ยมญาติ และบางครั้งข้ามแดนเพื่อเข้าถึงบริการสาธารณสุข ระบบของรัฐอาจมองเห็นเส้นแบ่ง แต่ชีวิตของผู้คนไม่ได้ดำเนินไปตามเส้นนั้นเสมอไป
ในทางกฎหมาย คนจำนวนไม่น้อยในพื้นที่มีสิทธิได้รับสัญชาติไทยอยู่แล้ว ทั้งผู้ที่เกิดในประเทศไทย บุตรของผู้มีสัญชาติไทย หรือกลุ่มชาติพันธุ์ดั้งเดิมที่มีความผูกพันกับแผ่นดินไทยมาอย่างยาวนาน
เมื่อการรับรองสถานะยังไม่แล้วเสร็จ สิทธิด้านสุขภาพก็ยังไม่เกิด งบประมาณรายหัวจากรัฐก็ยังไม่ตามมา และภาระทั้งหมดจึงตกอยู่กับโรงพยาบาล
นี่คือจุดที่ปัญหาสถานะบุคคลและปัญหาสาธารณสุขเชื่อมโยงกันอย่างแยกไม่ออก
มหาดไทย ผู้ถือกุญแจดอกสำคัญ
แม้โรงพยาบาลจะทำหน้าที่เชิงรุก ทั้งตรวจ DNA รวบรวมเอกสาร และประสานงานกับหลายหน่วยงาน แต่ผู้มีอำนาจตามกฎหมายในการรับรองสถานะบุคคล คือ กระทรวงมหาดไทย ผ่านกลไกของฝ่ายปกครอง
มาโนช โพธิ์เนียม นายอำเภออุ้มผาง อธิบายว่า การทำงานในพื้นที่ชายแดนต้องเผชิญความท้าทายหลายประการ ทั้งภูมิประเทศที่ห่างไกล และโครงสร้างประชากรที่ซับซ้อน หลายหมู่บ้านอยู่ห่างจากที่ว่าการอำเภอเกือบ 100 กิโลเมตร บางแห่งประชาชนเกิดมาแทบไม่เคยเดินทางเข้าอำเภอเลย
ด้วยเหตุนี้ อำเภอจึงต้องนำบริการของรัฐออกไปหาประชาชน ผ่านหน่วยบริการเคลื่อนที่ ทั้งการทำบัตรประชาชน การต่ออายุบัตร และงานทะเบียนราษฎรต่าง ๆ
“เราไม่สามารถรอให้ประชาชนเดินทางมาหาเราได้ รัฐต้องเดินเข้าไปหาประชาชน” คือหลักคิดที่สะท้อนบทบาทของฝ่ายปกครองในพื้นที่พิเศษเช่นนี้
ความละเอียดอ่อนของการพิสูจน์สิทธิ
การรับรองสถานะบุคคลในพื้นที่ชายแดนไม่ใช่เรื่องง่าย เพราะประชาชนจำนวนมากมีเครือญาติอยู่ทั้งสองฝั่งของพรมแดน บางครอบครัวยังคงเดินทางไปมาระหว่างไทยและเมียนมา ตามวิถีชีวิตดั้งเดิม
รัฐจึงต้องพิจารณาอย่างรอบคอบว่า บุคคลนั้นมีถิ่นพำนักหลักอยู่ในประเทศไทยจริงหรือไม่ หากอาศัยอยู่ในไทยอย่างต่อเนื่อง ย่อมมีสิทธิได้รับการพิจารณาตามกฎหมายแต่หากยังใช้ชีวิตแบบไป-กลับระหว่างสองประเทศ การรับรองสัญชาติไทยย่อมไม่สามารถทำได้
อีกประเด็นสำคัญที่นายอำเภออุ้มผางย้ำ คือ การตรวจ DNA เป็นเพียง “หนึ่งในพยานหลักฐาน” ไม่ใช่คำตอบทั้งหมด การพิสูจน์ความสัมพันธ์ทางสายเลือดต้องประกอบด้วยการสอบสวนข้อเท็จจริง พยานบุคคล พยานแวดล้อม และการรับรองจากชุมชน
ผู้ใหญ่บ้าน กำนัน และประชาคมหมู่บ้าน จึงมีบทบาทสำคัญอย่างยิ่ง เพราะเป็นผู้รู้จักคนในพื้นที่ดีที่สุด การให้สิทธิแก่บุคคลหนึ่งคน จึงต้องอาศัยทั้งหลักฐานทางวิทยาศาสตร์ และความรู้จากชุมชนควบคู่กัน เพื่อป้องกันการสวมสิทธิ และรักษาความน่าเชื่อถือของระบบ
ปัจจุบัน อำเภออุ้มผางกำลังเร่งสะสางคดีค้างเก่าที่เกี่ยวข้องกับการพิสูจน์สถานะบุคคล โดยเฉพาะกรณีที่มีการตรวจ DNA ไปแล้วแต่กระบวนการยังไม่แล้วเสร็จ มีประมาณ 60 ครัวเรือน หรือราว 150 คน ที่อยู่ระหว่างการเร่งรัด
แนวทางคือทยอยดำเนินการเป็นรายครัวเรือน สอบสวน ตรวจสอบ และพิจารณาอย่างเป็นระบบ เพื่อให้ทุกกรณีได้รับการตัดสินอย่างถูกต้องและเป็นธรรม เพราะการรับรองสถานะไม่ใช่เพียงเรื่องเอกสาร แต่เกี่ยวข้องกับสิทธิ ชีวิต และความมั่นคงของประเทศ
ปัญหาของโรงพยาบาล ภาพสะท้อนของรัฐทั้งระบบ
สิ่งที่เกิดขึ้นกับโรงพยาบาลอุ้มผาง ไม่ใช่เพียงปัญหาของกระทรวงสาธารณสุข เพียงลำพัง แต่เป็นผลลัพธ์ของการที่ระบบหลายส่วนยังทำงานไม่เชื่อมต่อกัน
เมื่อมหาดไทยยังรับรองสถานะไม่แล้วเสร็จ สิทธิสุขภาพก็ยังไม่เกิด เมื่อสิทธิยังไม่เกิด ภาระก็จะตกอยู่กับโรงพยาบาล และเมื่อโรงพยาบาลต้องแบกรับภาระเกินศักยภาพ วิกฤตก็ย่อมเกิดขึ้น
ภาพชาวบ้านเลตองคุที่นำข้าวสารมามอบให้โรงพยาบาล เป็นภาพที่งดงาม แต่มันก็เป็นคำถามที่หนักหน่วงเช่นกันว่า เหตุใดโรงพยาบาลชายแดนที่ทำหน้าที่ดูแลชีวิตผู้คนจำนวนมหาศาล จึงต้องพึ่งพาน้ำใจจากชุมชนเพื่อประคองตนเอง
- …ตราบใดที่ยังมีคนไทยตกหล่นจากระบบทะเบียน
- …ตราบใดที่ยังมีเด็กเกิดในไทยแต่ยังไม่มีสถานะ
- …ตราบใดที่กระบวนการรับรองสิทธิยังล่าช้า
“โรงพยาบาลอุ้มผาง” ก็จะยังต้องทำหน้าที่เกินกว่าหน้าที่ของตน และยังต้องแบกรับภาระที่ควรเป็นของทั้งระบบ โรงพยาบาลอุ้มผาง จึงเป็นอีกหบททดสอบว่า รัฐไทยจะสามารถออกแบบระบบที่มองเห็น “คนชายแดน” ได้ครบถ้วนเพียงใด และเมื่อใดที่รัฐสามารถทำให้ทุกคนมีสถานะ มีสิทธิ และเข้าถึงบริการพื้นฐานได้อย่างเท่าเทียมเมื่อนั้น โรงพยาบาลอุ้มผางจึงจะหลุดพ้นจากการเป็น “ด่านหน้าที่แบกทุกอย่างไว้เพียงลำพัง” ได้อย่างแท้จริง
ในตอนต่อไป จะพาไปสำรวจสถานการณ์ล่าสุดของโรงพยาบาลอุ้มผาง และภาพรวมของโรงพยาบาลชายแดน 5 อำเภอ จ.ตาก ที่ติดชายแดนประเทศเมียนมาว่าจะเป็นอย่างไร
เนื้อหาที่เกี่ยวข้อง:
