เศรษฐกิจ
กลางเดือนมีนาคม 2569 แถวรถยาวเหยียดหน้าปั๊มน้ำมันทั่วกรุงเทพฯ และต่างจังหวัด ผู้คนต่างรีบเร่งมาเติมน้ำมันราวกับรู้ว่าวันพรุ่งนี้ราคาจะพุ่งสูงขึ้นอีก บางปั๊มประกาศจำกัดการเติมน้ำมันดีเซลไม่เกินครั้งละ 500 บาท ยอดการใช้น้ำมันดีเซลพุ่งจาก 65 ล้านลิตรต่อวันขึ้นไปแตะ 85 ล้านลิตรต่อวัน หรือเพิ่มขึ้นกว่าร้อยละ 31 ภายในระยะเวลาเพียงสองสัปดาห์
นั่นคือภาพสะท้อนของวิกฤตพลังงานที่ไม่ได้เกิดขึ้นในประเทศ แต่มีต้นตอจากเปลวไฟของสงครามที่ช่องแคบฮอร์มุซ เส้นเลือดใหญ่ของน้ำมันโลก ที่เมื่อถูกปิด ราคาน้ำมันดิบดูไบก็พุ่งจาก 71 ดอลลาร์ต่อบาร์เรลขึ้นไปแตะ 145 ดอลลาร์ หรือเพิ่มขึ้นกว่า 104 % ขณะที่ราคาดีเซลในตลาดโลกพุ่งขึ้นแรงกว่าถึง 107 %แตะระดับ 192 ดอลลาร์ต่อบาร์เรล
วิกฤตครั้งนี้รุนแรงกว่าสงครามรัสเซีย-ยูเครนในปี 2565 เพราะมิติของการปิดช่องแคบฮอร์มุซทำให้น้ำมันจากตะวันออกกลางหายไปจากตลาดโลกถึง 20 % ทันที กองทุนน้ำมันเชื้อเพลิงซึ่งเคยมีฐานะบวก 2,459 ล้านบาทเมื่อต้นเดือนมีนาคม ถูกดูดออกไปอย่างรวดเร็ว กลายเป็นติดลบกว่า 11,600 ล้านบาทภายในเวลาเพียง 13 วัน และหากราคาน้ำมันโลกยังทรงตัวในระดับนี้ กองทุนจะต้องแบกภาระชดเชยสูงถึง 1,873 ล้านบาทต่อวัน หรือเกือบ 58,000 ล้านบาทต่อเดือน
ท่ามกลางวิกฤตพลังงานนี้ คำถามเดิมกลับมาอีกครั้ง “ประเทศไทยมีทางออกที่ผลิตเองได้ในมือหรือไม่?” และคำตอบที่ภาครัฐและอุตสาหกรรมชีวภาพ พากันชี้ไปในทิศทางเดียวกัน คือ “E20”
ย้อนรอย 20 ปีแห่งการเดิมพันกับเชื้อเพลิงชีวภาพ
เพื่อทำความเข้าใจว่า E20 คืออะไร และทำไมจึงกลายเป็นความหวังในยามวิกฤต จำเป็นต้องย้อนกลับไปยังจุดเริ่มต้นของนโยบายพลังงานทดแทนในภาคขนส่งของไทย
คุรุจิต นาครทรรพ อดีตปลัดกระทรวงพลังงาน ผู้เชี่ยวชาญพลังงาน และคลุกคลีกับนโยบายพลังงานไทยมาหลายทศวรรษ ชี้ว่านโยบายส่งเสริมเชื้อเพลิงชีวภาพของไทยเริ่มต้นอย่างจริงจังราวปี 2547-2548 ในช่วงที่ราคาน้ำมันโลกปรับตัวสูงขึ้นรอบแรก โดยต่อยอดจากโครงการในพระราชดำริของ ในหลวงรัชกาลที่ 9 ที่ศึกษาการผลิตเอทานอลและไบโอดีเซลจากวัตถุดิบในประเทศ
รากฐานที่สำคัญคือความได้เปรียบทางการเกษตรของไทย ประเทศที่มีพื้นที่ปลูกอ้อยกว่า 11 ล้านไร่ ผลผลิตประมาณ 90 ล้านตันต่อปี สร้างน้ำตาลได้ราว 10 ล้านตันต่อปี มูลค่ากว่า 1.2 แสนล้านบาท หรือประมาณร้อยละ 8 ของ GDP ภาคเกษตร บวกกับการเป็นผู้ผลิตและส่งออกมันสำปะหลังรายใหญ่ของโลก วัตถุดิบทั้งสองชนิดนี้คือ “ทองคำ” ที่รอการแปรรูปเป็นเชื้อเพลิงมาโดยตลอด
กระทรวงพลังงานจึงกำหนดมาตรฐานให้ผสมเอทานอลในน้ำมันเบนซินในสัดส่วน 10% หรือที่เรียกว่า “แก๊สโซฮอล์ E10” เพื่อลดการพึ่งพาน้ำมันนำเข้า ควบคู่กับการใช้มาตรการทางภาษีและกองทุนน้ำมันเชื้อเพลิงสร้างส่วนต่างราคาประมาณ 3-4 บาทต่อลิตร เพื่อจูงใจผู้บริโภคให้หันมาใช้น้ำมันผสมชีวภาพ
ผลลัพธ์ที่ตามมาเป็นที่น่าพอใจ ตั้งแต่ปี 2550 เป็นต้นมา แก๊สโซฮอล์แพร่หลายอย่างรวดเร็วและกลายเป็นน้ำมันหลักของรถยนต์นั่งในประเทศ ค่ายรถยนต์ทั้งจากยุโรปและญี่ปุ่นออกมายืนยันว่าเครื่องยนต์สามารถรองรับได้โดยไม่ต้องปรับแต่ง อุตสาหกรรมเอทานอลเติบโตตามด้วย โดยมีกำลังการผลิตสูงถึงกว่า 10 ล้านลิตรต่อวัน ใช้วัตถุดิบทั้งกากน้ำตาลและมันสำปะหลัง
แต่ตัวเลขที่น่าสนใจกว่าคือ การใช้จริงกลับ “อิ่มตัว” อยู่ที่ประมาณ 3-4 ล้านลิตรต่อวันเท่านั้น นั่นคือช่องว่างขนาดใหญ่ระหว่างศักยภาพกับความเป็นจริง และช่องว่างนั้นคือทั้งปัญหาและโอกาสในเวลาเดียวกัน
ทำไมเอทานอลจึง “แพงกว่าที่คิด”
ความเข้าใจผิดที่พบบ่อยที่สุดเกี่ยวกับเชื้อเพลิงชีวภาพคือการคิดว่า “ผลิตเองในประเทศ = ถูกกว่านำเข้า” แต่ความเป็นจริงซับซ้อนกว่านั้น
คุรุจิต ชี้แจงว่า เอทานอลไม่ได้มีต้นทุนถูกกว่าน้ำมันเบนซิน เมื่อผสมมากขึ้นกลับทำให้ต้นทุนรวมสูงขึ้น รัฐจึงต้องอาศัยกลไกภาษีและกองทุนเข้ามาช่วยพยุงราคาตลอดมา
ปัญหาซับซ้อนขึ้นอีกชั้นด้วยเรื่อง “ประสิทธิภาพการเผาไหม้” เพราะเอทานอลมีค่าพลังงานต่อหน่วยต่ำกว่าน้ำมันเบนซิน ทำให้รถยนต์ที่ใช้น้ำมันผสมเอทานอลในสัดส่วนสูงวิ่งได้ระยะทางน้อยลงต่อการเติมหนึ่งครั้ง ตัวเลขเปรียบเทียบแบบง่ายคือ รถที่ใช้เบนซินล้วนวิ่งได้ประมาณ 480 กิโลเมตรต่อถัง แต่เมื่อเปลี่ยนไปใช้ E10 ระยะทางลดลงเหลือประมาณ 460 กิโลเมตร และหากใช้ E85 ระยะทางหดเหลือเพียงราว 400 กิโลเมตร
นั่นหมายความว่า เพื่อให้น้ำมันผสมเอทานอลสูงมีความคุ้มค่าในสายตาผู้บริโภค รัฐต้องตั้งราคาให้ถูกลงอย่างมีนัยสำคัญ ซึ่งกลับไปสู่วงจรเดิมคือต้องอุดหนุนผ่านภาษีและกองทุนอีกครั้ง
ฝั่งของ ไบโอดีเซล ก็เผชิญโจทย์คล้ายกัน ไทยมีการส่งเสริมไบโอดีเซลจากน้ำมันปาล์ม (B100) เพื่อนำมาผสมในสัดส่วนต่างๆ ตั้งแต่ B7, B10 จนถึง B20 แต่ต้นทุนไบโอดีเซลยังสูงกว่าน้ำมันดีเซลจากโรงกลั่น
นอกจากนี้ผู้ผลิตรถยนต์หลายรายยังจำกัดการรับรองการใช้งานไว้ไม่เกิน B10 เนื่องจากกังวลต่อผลกระทบต่อเครื่องยนต์ในระยะยาว ทำให้ในบางช่วงรัฐบาลต้องลดสัดส่วนการผสมลงจาก B10 เหลือ B7 หรือแม้แต่ B5 และ B2 เพื่อลดภาระราคาน้ำมันในประเทศ
นี่คือความขัดแย้งเชิงโครงสร้างที่สะสมมากว่า 20 ปี ระหว่างเป้าหมายด้านความมั่นคงพลังงานกับความเป็นจริงด้านต้นทุนและตลาด
เมื่อน้ำมันแพง ชีวภาพจึงถูกกว่า
วิกฤตตะวันออกกลางในปี 2569 ได้เปลี่ยนสมการนี้อย่างน่าสนใจ เพราะเมื่อราคาน้ำมันดิบพุ่งทะลุหลัก 140 ดอลลาร์ต่อบาร์เรล และดีเซลแตะเกือบ 200 ดอลลาร์ต่อบาร์เรล ไบโอดีเซลที่เคยดูแพงเกินไปกลับกลายเป็นทางเลือกที่คุ้มค่ากว่า
วีระพล จิรประดิษฐกุล อดีตกรรมการกำกับกิจการพลังงาน ระบุว่า ราคาน้ำมันดีเซลในตลาดโลกปรับขึ้นแรงกว่าราคาน้ำมันดิบถึง 25.40 ดอลลาร์ต่อบาร์เรล ส่งผลให้หากปล่อยให้ราคาดีเซลในประเทศลอยตัวตามตลาดโลก ราคาหน้าปั๊มในวันที่ 16 มีนาคม 2569 จะอยู่ที่ 48.25 บาทต่อลิตร แทนที่จะเป็น 29.94 บาทที่กองทุนน้ำมันช่วยตรึงไว้
ในสภาวะเช่นนี้ คุรุจิต ชี้ว่ารัฐบาลกำลังใช้ “จังหวะราคาน้ำมันโลกขาขึ้น” เป็นโอกาสเร่งส่งเสริมการใช้เชื้อเพลิงชีวภาพ โดยกระทรวงพลังงานได้ปรับสัดส่วนไบโอดีเซลจาก B5 เป็น B7 ตั้งแต่วันที่ 14 มีนาคม 2569 และมีแนวโน้มขยับไปสู่ B10 ในระยะต่อไป
ขณะเดียวกันก็ปรับส่วนต่างราคาระหว่าง E85 กับ E20 ให้ห่างกันมากขึ้นจาก 3.21 บาทต่อลิตรเป็น 4-5 บาทต่อลิตร เพื่อจูงใจให้ผู้บริโภคหันมาใช้ E20 มากขึ้น
อย่างไรก็ตามตัวเลขของกำลังการผลิตเอทานอลในประเทศสนับสนุนความเป็นไปได้นี้ ปัจจุบันไทยมีโรงงานเอทานอล 28 แห่งทั่วประเทศ มีกำลังการผลิตรวมสูงสุดประมาณ 7.2 ล้านลิตรต่อวัน แต่ใช้จริงเพียงราว 3.5 ล้านลิตรต่อวัน นั่นหมายความว่ายังมีกำลังการผลิตสำรองอีกกว่า 50-60 % ที่พร้อมเดินเครื่องรองรับความต้องการที่เพิ่มขึ้นได้ทันทีโดยไม่ต้องลงทุนโครงสร้างพื้นฐานใหม่
ฝั่งไบโอดีเซลก็มีภาพคล้ายกัน กำลังการผลิต B100 อยู่ที่ประมาณ 4.1 ล้านลิตรต่อวัน ขณะที่ใช้จริงเพียง 3.4 ล้านลิตรต่อวัน ยังมีช่องว่างให้เพิ่มได้อีก
ถ้า E20 เป็นน้ำมันพื้นฐาน?
กิตติศักดิ์ วัธนเวคิน นายกสมาคมการค้าผู้ผลิตเอทานอลไทย นำเสนอภาพที่ชัดเจนว่าหากผลักดัน E20 อย่างจริงจัง จะเกิดอะไรขึ้น
ปัจจุบันไทยใช้เอทานอลเฉลี่ยราว 3.5 ล้านลิตรต่อวัน ขณะที่การใช้น้ำมันเบนซินรวมอยู่ที่กว่า 30 ล้านลิตรต่อวัน การเพิ่มสัดส่วนเอทานอลจาก 10% เป็น 20% จะผลักความต้องการเอทานอลขึ้นไปเกิน 6 ล้านลิตรต่อวัน หรือเพิ่มขึ้นราว 2.6 ล้านลิตรต่อวัน ซึ่งหมายถึงการลดการนำเข้าน้ำมันเบนซินในสัดส่วนที่เท่ากัน
ในฝั่งดีเซล การปรับจาก B7 เป็น B10 จะเพิ่มการใช้ไบโอดีเซลจากประมาณ 4.6 ล้านลิตรต่อวันเป็นราว 6.6 ล้านลิตรต่อวัน ลดการนำเข้าน้ำมันดีเซลได้ประมาณ 2 ล้านลิตรต่อวัน ซึ่งเป็นตัวเลขที่มีนัยสำคัญอย่างยิ่งในช่วงวิกฤต
ผลพลอยได้ที่ตามมาไม่ได้หยุดอยู่แค่การลดนำเข้า หากความต้องการเอทานอลเพิ่มขึ้น อุตสาหกรรมเอทานอลจากมันสำปะหลังคาดว่าจะต้องการวัตถุดิบเพิ่มขึ้นถึงราว 6 ล้านตันต่อปี จากปัจจุบันที่ใช้ในอุตสาหกรรมเอทานอลเพียง 2-3 ล้านตันต่อปี
สุรียส โควสุรัตน์ นายกสมาคมเอทานอลจากมันสำปะหลัง ระบุว่าอุตสาหกรรมมีความพร้อมด้านวัตถุดิบและเทคโนโลยีรองรับ ขณะที่เกษตรกรผู้ปลูกอ้อยและมันสำปะหลังทั่วประเทศจะได้รับประโยชน์จากราคาวัตถุดิบที่สูงขึ้น
นอกจากนี้ เอทานอลยังมีข้อได้เปรียบที่สำคัญด้านความยืดหยุ่น หลายโรงงานสามารถใช้วัตถุดิบทั้งมันสำปะหลังและกากน้ำตาลทดแทนกันได้ตามความพร้อมของซัพพลาย ทำให้ห่วงโซ่การผลิตมีความทนทานต่อความผันผวนมากกว่าพลังงานที่ต้องพึ่งพาการนำเข้า
เบื้องหลัง E20 ที่มีราคาถูกกว่า
หนึ่งในคำถามสำคัญคือ E20 ถูกลงได้อย่างไรในช่วงที่ผ่านมา คำตอบไม่ใช่กลไกตลาด แต่เป็นการออกแบบนโยบายที่ซับซ้อน
คุรุจิตอธิบายว่า ในภาวะปกติ E20 ควรจะแพงกว่า E10 เพราะเอทานอลมีต้นทุนสูงกว่าน้ำมันเบนซิน แต่รัฐใช้มาตรการสองทาง คือลดการเก็บเงินเข้ากองทุนน้ำมัน และลดภาษีสรรพสามิต เพื่อให้ E20 มีราคาถูกกว่า E10 และจูงใจให้ประชาชนหันมาใช้มากขึ้น
นั่นคือ “ราคาถูก” ที่เห็นที่หน้าปั๊มไม่ได้สะท้อนต้นทุนที่แท้จริง แต่เป็นผลของการอุดหนุนที่ซ่อนอยู่ในรูปของการลดรายรับภาษีและการลดเงินเข้ากองทุน ซึ่งต้องบันทึกไว้ว่านโยบายลักษณะนี้มีต้นทุนทางการคลังที่ต้องพิจารณา แม้จะไม่ปรากฏชัดเจนในงบประมาณ
เส้นแบ่งระหว่าง “บรรเทา” กับ “แก้ปัญหา”
แม้ตัวเลขจะดูน่าสนใจ แต่คุรุจิตย้ำอย่างชัดเจนถึงขีดจำกัดที่สำคัญ นั่นคือ มาตรการ E20 และ B7-B10 ช่วยลดการนำเข้าได้จริง แต่ไม่ได้ทำให้ราคาน้ำมันในประเทศลดลงอย่างมีนัยสำคัญ
“ต้นทุนพลังงานโดยรวมยังสูง เพราะราคาน้ำมันโลกเป็นตัวกำหนด ดังนั้นมาตรการนี้ช่วยเรื่องความมั่นคงพลังงานมากกว่าการลดราคา” คุรุจิตระบุ
นั่นคือความแตกต่างระหว่างสองสิ่งที่มักถูกปะปนกัน ความมั่นคงทางพลังงานในแง่ของการพึ่งพาวัตถุดิบในประเทศมากขึ้นนั้น E20 ตอบโจทย์ได้บางส่วน แต่ในแง่ของการลดภาระค่าใช้จ่ายพลังงานของประชาชนและภาคธุรกิจในระยะสั้น มาตรการนี้มีผลจำกัดมาก เพราะราคาตลาดโลกยังคงเป็นตัวกำหนดต้นทุนพื้นฐาน
ยิ่งไปกว่านั้น คุรุจิตเตือนถึงกับดักที่อาจเกิดขึ้นในอนาคต หากเพิ่มสัดส่วนการผสมมากเกินไปในขณะที่ต้นทุนเอทานอลและไบโอดีเซลยังสูงกว่าน้ำมัน รัฐจะต้องแบกรับภาระอุดหนุนที่หนักขึ้นเรื่อยๆ และหากวันหนึ่งราคาน้ำมันโลกกลับมาลดลง ปัญหาเดิมจะกลับมา กล่าวคือ ยิ่งผสมมาก รัฐต้องอุดหนุนมาก
นี่คือลักษณะของนโยบายที่พึ่งพา “แรงกดดันจากภายนอก” มากกว่า “ประสิทธิภาพภายใน” วิกฤตราคาน้ำมันทำให้ไบโอฟิวเอลดูน่าสนใจขึ้นชั่วคราว แต่เมื่อราคาโลกปรับตัวลดลง โครงสร้างต้นทุนพื้นฐานที่เหมือนเดิมก็จะกลับมา
มองไปข้างหน้า จุดสมดุลที่ยั่งยืนอยู่ตรงไหน
คำถามที่แท้จริงจึงไม่ใช่แค่ว่า “E20 ดีหรือไม่ดี” แต่คือ “ณ ระดับใดและในเงื่อนไขใดที่ E20 จะมีความยั่งยืน”
คุรุจิตเสนอว่า สำหรับน้ำมันเบนซิน E20 เป็นสัดส่วนที่เหมาะสมในฐานะเป้าหมายระยะกลาง ขณะที่ดีเซลควรอยู่ในช่วง B7-B10 เนื่องจากเป็นระดับที่ไม่กระทบสมรรถนะเครื่องยนต์ ไม่เพิ่มภาระต้นทุนมากเกินไป และสอดคล้องกับกำลังการผลิตในประเทศ
แต่เหนือกว่านั้น คุรุจิตชี้ว่าโจทย์ที่แท้จริงคือการทำให้เชื้อเพลิงชีวภาพสามารถแข่งขันได้ในตลาดจริงโดยไม่ต้องอุดหนุน ซึ่งต้องอาศัยความก้าวหน้าด้านเทคโนโลยีการผลิตเพื่อลดต้นทุน การปรับโครงสร้างราคาและกลไกตลาดให้สะท้อนต้นทุนจริงมากขึ้น และการวางแผนระยะยาวที่ไม่ขึ้นกับความผันผวนของราคาน้ำมันโลก
อีกตัวแปรสำคัญที่ต้องนำมาคิดพร้อมกันคือ การขยายตัวของยานยนต์ไฟฟ้า (EV) โดยเฉพาะในกลุ่มรถยนต์นั่ง ซึ่งจะลดความต้องการใช้น้ำมันเบนซินในระยะ 10-20 ปีข้างหน้าอย่างมีนัยสำคัญ คำถามคือตลาดของ E20 จะหดตัวลงหรือไม่เมื่อ EV เพิ่มส่วนแบ่งตลาดมากขึ้น
ขณะเดียวกัน แม้แต่เชื้อเพลิงชีวภาพก็ยังคงปล่อยก๊าซเรือนกระจกเมื่อเผาไหม้ จึงต้องพิจารณาเป้าหมายด้านสิ่งแวดล้อมและคาร์บอนซีโรควบคู่กัน เพื่อให้นโยบายพลังงานชีวภาพไม่กลายเป็นอุปสรรคต่อการเปลี่ยนผ่านพลังงานในภาพรวม
บทสรุปจากวิกฤต โอกาสที่ต้องไม่ปล่อยผ่าน
กลับมาที่คำถามตั้งต้น เติม E20 พลิกวิกฤตเป็นโอกาสได้จริงหรือไม่?
คำตอบอยู่ที่ว่า “โอกาส” หมายถึงอะไร หากหมายถึงการบรรเทาผลกระทบจากวิกฤตราคาพลังงานระยะสั้น ลดการนำเข้า และช่วยพยุงเศรษฐกิจฐานรากผ่านการเพิ่มรายได้เกษตรกร คำตอบคือ “ได้บางส่วน” โดยมีตัวเลขรองรับที่น่าเชื่อถือ
แต่หากหมายถึงการแก้ปัญหาความมั่นคงพลังงานของไทยอย่างยั่งยืน คำตอบคือ “ยังไม่ใช่คำตอบสุดท้าย” เพราะโจทย์เรื่องต้นทุน ความคุ้มค่า และการเปลี่ยนผ่านพลังงานยังต้องการคำตอบที่ลึกกว่านี้
สิ่งที่วิกฤตตะวันออกกลางปี 2569 สอนได้จริงคือ การพึ่งพาพลังงานนำเข้าเกือบทั้งหมดนั้นเปราะบางอย่างยิ่ง และประเทศที่มีวัตถุดิบทางการเกษตรอุดมสมบูรณ์อย่างไทยมีทุนตั้งต้นที่ดีกว่าหลายประเทศในการพัฒนาพลังงานทดแทน แต่การเปลี่ยน “ศักยภาพ” ให้กลายเป็น “ความสำเร็จที่ยั่งยืน” ต้องการมากกว่าการผสมน้ำมันในสัดส่วนที่สูงขึ้น
สิ่งที่ไทยต้องทำควบคู่กับการผลักดัน E20 คือการลงทุนในเทคโนโลยีลดต้นทุนการผลิตเอทานอล, การปฏิรูปโครงสร้างราคาพลังงานให้สะท้อนความเป็นจริง, การวางแผนอุตสาหกรรมชีวภาพอย่างมีระบบ และการเตรียมพร้อมสำหรับการเปลี่ยนผ่านไปสู่พลังงานสะอาดในระยะยาว
เพราะในท้ายที่สุด วิกฤตทุกครั้งมาพร้อมกับโอกาส แต่โอกาสที่แท้จริงไม่ได้อยู่ที่การตอบสนองต่อวิกฤตชั่วคราว หากอยู่ที่การใช้โมเมนตัมของวิกฤตนั้นเพื่อเปลี่ยนแปลงโครงสร้างที่ลึกกว่าและยืนยาวกว่า
เนื้อหาที่เกี่ยวข้อง:
