สังคม คุณภาพชีวิต
กรุงเทพฯ มีพื้นที่มากมาย
มีโรงเรียน ห้องสมุด ศูนย์เยาวชน สวน ตลาด ทางเท้า วัด ชุมชน และพื้นที่สาธารณะอยู่ทั่วเมือง
กรุงเทพฯ มี
- เด็กและเยาวชนที่มีพลัง
- คนรุ่นใหม่ที่อยากทดลอง
- ชุมชนที่มีเรื่องราว
- ผู้คนที่พร้อมเรียนรู้และสร้างสรรค์
แต่คำถามคือ
ทำไมพื้นที่เหล่านี้ยังไม่กลายเป็น “โอกาสการเรียนรู้” ของทุกคน?
วันนี้เกิดอะไรขึ้น?
วันนี้กรุงเทพฯ ไม่ได้ขาดพื้นที่
แต่พื้นที่จำนวนมากยังทำงานแบบแยกส่วน
- บางพื้นที่มีอยู่ แต่คนไม่รู้ว่าเข้าใช้ได้
- บางพื้นที่มีศักยภาพ แต่ไม่มีกิจกรรมต่อเนื่อง
- บางพื้นที่อยู่ใกล้บ้าน แต่ไม่ปลอดภัยพอ
- บางพื้นที่เปิดให้ใช้ แต่ไม่ได้ออกแบบจากความต้องการของเด็ก เยาวชน และชุมชนจริง ๆ
การเรียนรู้ของเมืองจึงยังติดอยู่ในกรอบเดิม
มักถูกจำกัดไว้ในห้องเรียน อาคารราชการ หรือโครงการระยะสั้น
ทั้งที่ในความเป็นจริง
- เด็กอาจเรียนรู้จากสวน
- เยาวชนอาจสร้างสรรค์จากพื้นที่ว่าง
- ชุมชนอาจเล่าเรื่องเมืองผ่านตลาด วัด คลอง หรือทางเท้า
- ทุกพื้นที่ในชีวิตประจำวันอาจกลายเป็นพื้นที่เรียนรู้ได้
ปัญหาจึงไม่ใช่แค่ “ไม่มีพื้นที่”
แต่คือ “พื้นที่ที่มีอยู่ยังไม่ถูกเชื่อมให้เป็นระบบ”
เมืองควรเป็นอย่างไร?
กรุงเทพฯ ควรเป็นเมืองที่การเรียนรู้เกิดขึ้นได้ทุกวัน
- ไม่ใช่เฉพาะในโรงเรียน
- ไม่ใช่เฉพาะในศูนย์การเรียนรู้
- ไม่ใช่เฉพาะในพื้นที่ของคนบางกลุ่ม
เมืองแห่งการเรียนรู้ควรมี 5 คุณสมบัติสำคัญ
- ปลอดภัยและใกล้บ้าน คนทุกวัยควรเข้าถึงพื้นที่เรียนรู้ได้โดยไม่ต้องเดินทางไกล ไม่รู้สึกเสี่ยง และไม่รู้สึกว่า “นี่ไม่ใช่ที่ของเรา”
- เปิดกว้างสำหรับทุกคน เด็ก เยาวชน ผู้สูงอายุ คนพิการ คนรายได้น้อย และคนในชุมชน ควรใช้พื้นที่ได้จริงอย่างเท่าเทียม
- เชื่อมโยงกันเป็นเครือข่าย พื้นที่เรียนรู้ไม่ควรเป็นจุดโดดเดี่ยว แต่ควรเชื่อมกันผ่านระบบข้อมูล เส้นทาง กิจกรรม และการบริหารจัดการ
- มีชีวิตและมีกิจกรรมต่อเนื่อง พื้นที่ที่ดีไม่ใช่แค่อาคารสวย แต่ต้องมีคนดูแล มีผู้จัดการพื้นที่ มีงบกิจกรรม และมีกระบวนการฟังผู้ใช้
- เด็ก เยาวชน และชุมชนร่วมออกแบบ
คนที่ใช้ชีวิตอยู่ในพื้นที่ควรมีส่วนร่วมตั้งแต่การคิด ออกแบบ ใช้งาน จัดกิจกรรม และประเมินผล
เมืองแห่งการเรียนรู้ต้องมีระบบ Hub – Link – Site
Hub
ศูนย์กลางประสานงานระดับเขตหรือระดับเมือง
ทำหน้าที่เชื่อมข้อมูล ภาคี งบประมาณ และกิจกรรม
Link
ระบบเชื่อมต่อระหว่างพื้นที่
เช่น แผนที่ เส้นทางเดิน ป้าย ระบบขนส่ง สื่อออนไลน์ และฐานข้อมูลกิจกรรม
Site
พื้นที่เรียนรู้จริงในชีวิตประจำวัน
เช่น โรงเรียน วัด ห้องสมุด ศูนย์เยาวชน ศูนย์ฝึกทักษะ สวน ตลาด ชุมชน ทางเท้า และพื้นที่สร้างสรรค์ใกล้บ้าน
เป้าหมายคือ ทำให้ทั้งเมืองเป็นระบบนิเวศการเรียนรู้
ที่ทุกคนมองเห็น เข้าถึง และใช้ประโยชน์ได้จริง
ทำไมปัญหานี้จึงเกิดขึ้น?
ปัญหาพื้นที่เรียนรู้ของกรุงเทพฯ ไม่ได้เกิดจากการขาดพื้นที่เพียงอย่างเดียว
แต่เกิดจากสาเหตุเชิงระบบหลายชั้น
- การทำงานยังแยกส่วน โรงเรียน ห้องสมุด ศูนย์เยาวชน สวน ตลาด พื้นที่ชุมชน และหน่วยงานต่าง ๆ ยังไม่ได้ถูกเชื่อมให้ทำงานร่วมกันอย่างเป็นระบบ
- นโยบายยังเป็นโครงการระยะสั้น หลายกิจกรรมเกิดขึ้นเฉพาะช่วงเวลาใดเวลาหนึ่ง เมื่อจบโครงการ งบหมด หรือผู้รับผิดชอบเปลี่ยน พื้นที่ก็เงียบลง
- ขาดงบและคนดูแลต่อเนื่อง พื้นที่เรียนรู้มักมีงบก่อสร้าง แต่งบกิจกรรม งบบำรุงรักษา และงบสำหรับผู้จัดการพื้นที่ยังไม่เพียงพอ
- เมืองยังไม่เอื้อต่อการเข้าถึง ทางเท้าไม่ดี ไฟไม่พอ เดินทางยาก ข้อมูลไม่ชัด และบางพื้นที่ยังไม่เป็นมิตรกับเด็ก ผู้หญิง ผู้สูงอายุ คนพิการ หรือคนรายได้น้อย
- นิยามการเรียนรู้ยังแคบเกินไป เรายังมองการเรียนรู้เป็นเรื่องของห้องเรียนหรืออาคาร ทั้งที่การเรียนรู้เกิดขึ้นได้ในสวน ตลาด คลอง ลานกีฬา พื้นที่ว่าง และชุมชน
- การมีส่วนร่วมยังไม่ลึกพอ เด็ก เยาวชน และชุมชนมักถูกเชิญให้ “เข้าร่วม” แต่ยังไม่ได้รับบทบาทจริงในการตัดสินใจ ออกแบบ หรือบริหารพื้นที่
ถ้าไม่เปลี่ยน จะเกิดอะไรขึ้น?
ถ้ากรุงเทพฯ ยังใช้วิธีเดิม
เมืองอาจมีพื้นที่มากขึ้น
แต่โอกาสการเรียนรู้อาจยังไม่เพิ่มขึ้นจริง
- พื้นที่ใหม่อาจกลายเป็นเพียงอาคารหรือโครงการตกแต่งเมือ
- พื้นที่ดี ๆ อาจกระจุกตัวอยู่เฉพาะบางเขต
- เด็กในพื้นที่เปราะบางอาจยังไม่มีที่แสดงออก
- เยาวชนอาจยังไม่มีพื้นที่ทดลองความคิด
- ชุมชนอาจยังไม่ได้ใช้ศักยภาพของตนเอง
- ประชาชนจำนวนมากอาจยังรู้สึกว่าเมืองนี้ไม่ได้เปิดพื้นที่ให้พวกเขา
หากไม่มีระบบข้อมูล
- กทม. จะไม่เห็นว่าพื้นที่ใดขาดโอกาสมากที่สุด หากไม่มีงบต่อเนื่อง
- พื้นที่เรียนรู้จะมีชีวิตเพียงช่วงเปิดโครงการ หากไม่มีผู้จัดการพื้นที่
- อาคารจะเปิดอยู่ แต่กิจกรรมจะไม่เกิด หากไม่มีการมีส่วนร่วมจริง
- พื้นที่อาจสวย แต่ไม่ตอบโจทย์คนใช้
สุดท้าย กรุงเทพฯ อาจมี “พื้นที่” มากขึ้น
แต่ยังไม่กลายเป็น “เมืองแห่งการเรียนรู้” อย่างแท้จริง
ข้อเสนอเชิงนโยบาย
หาวิธีทำให้ข้อเสนอนี้เด่นออกมาจากเนื้อหา 4 ก้อนข้างต้น
จากพื้นที่กระจัดกระจาย…สู่ระบบนิเวศการเรียนรู้ของกรุงเทพฯ
กรุงเทพฯ ควรเปลี่ยนวิธีคิดจาก “จะสร้างพื้นที่ใหม่ที่ไหน” ไปสู่ “จะเชื่อมพื้นที่ที่มีอยู่ให้กลายเป็นโอกาสของทุกคนได้อย่างไร”
ข้อเสนอสำคัญคือ
- จัดทำแผนแม่บทกรุงเทพฯ เมืองแห่งการเรียนรู้ กำหนดเป้าหมายร่วม นิยามพื้นที่เรียนรู้ มาตรฐานขั้นต่ำ และบทบาทของแต่ละหน่วยงาน
- พัฒนา Bangkok Learning Map ทำแผนที่พื้นที่เรียนรู้ทั่วเมือง ให้ประชาชนรู้ว่าใกล้บ้านมีพื้นที่อะไร ใช้อย่างไร และมีกิจกรรมอะไรบ้าง
- เชื่อมพื้นที่เดิมให้เป็นเครือข่าย Hub–Link–Site ทำให้โรงเรียน ห้องสมุด ศูนย์เยาวชน ศูนย์ฝึกทักษะ สวน ตลาด วัด และชุมชน ทำงานร่วมกัน
- ยกระดับศูนย์ฝึกอาชีพเป็นศูนย์ทักษะชีวิตและทักษะอนาคต เปิดพื้นที่ให้คนได้พัฒนาทักษะชีวิต ทักษะดิจิทัล ทักษะสร้างสรรค์ ทักษะพลเมือง สุขภาวะทางใจ และทักษะรับมืออนาคต
- สร้าง Creative Sandbox Space ระดับเขตและชุมชน เปิดพื้นที่ทดลองให้เด็ก เยาวชน ศิลปิน ผู้ประกอบการรุ่นใหม่ และประชาชนได้เรียนรู้ผ่านการลงมือทำ
- สร้างกลไกให้เด็ก เยาวชน และชุมชนร่วมออกแบบ ตั้งคณะทำงานเยาวชนระดับเขต เวทีออกแบบพื้นที่ งบประมาณแบบมีส่วนร่วม และระบบรับข้อเสนอจากประชาชน
- จัดงบประมาณและผู้จัดการพื้นที่เรียนรู้อย่างต่อเนื่อง ไม่ใช่แค่งบก่อสร้าง แต่ต้องมีงบกิจกรรม งบบำรุงรักษา งบสนับสนุนกลุ่มเยาวชน และคนทำงานประจำพื้นที่
- เปิดระบบติดตามผลให้ประชาชนเห็น ติดตามว่าพื้นที่เปิดใช้จริงแค่ไหน ใครได้ใช้ ปลอดภัยหรือไม่ มีกิจกรรมต่อเนื่องหรือไม่ และสร้างผลลัพธ์ต่อเด็ก เยาวชน และชุมชนอย่างไร
เมืองที่ดี ไม่ได้มีแค่ตึก ถนน และโครงการใหม่
แต่ต้องมีพื้นที่ให้ผู้คนได้เรียนรู้ ทดลอง และเติบโต
พื้นที่เรียนรู้สร้างสรรค์จึงไม่ใช่แค่นโยบายด้านเด็ก
ไม่ใช่แค่นโยบายการศึกษา
และไม่ใช่แค่นโยบายพื้นที่สาธารณะ
แต่นี่คือการออกแบบกรุงเทพฯ ใหม่
ให้ทุกเขต ทุกชุมชน และทุกพื้นที่ในชีวิตประจำวัน
กลายเป็นโอกาสการเรียนรู้ของทุกคน
เปลี่ยนอาคารให้มีชีวิต
เปลี่ยนพื้นที่ว่างให้เป็นโอกาส
เปลี่ยนเด็กและเยาวชนจากผู้ใช้บริการให้เป็นผู้ร่วมออกแบบเมือง
และเปลี่ยนกรุงเทพฯ ให้เป็นเมืองที่เรียนรู้ได้ทุกวัน ทุกที่ ทุกคนเข้าถึงได้จริง
เนื้อหาที่เกี่ยวข้อง
-
ภัยพิบัติเมือง ทำให้กรุงเทพฯ อยู่รอดได้ ในวันที่ภัยพิบัติใกล้ตัวขึ้นทุกวัน
-
เศรษฐกิจย่าน เศรษฐกิจเมือง ทำให้กรุงเทพฯ เป็นเมืองที่คนตัวเล็ก “ทำมาหากินได้”
-
พื้นที่สีเขียว สิ่งแวดล้อมเมือง เปลี่ยนพื้นที่ร้าง ให้เป็นพื้นที่รอดของเมือง
- สุขภาพจิตในโรงเรียน จาก “พื้นที่ตั้งรับ” สู่ “ระบบดูแลใจเชิงป้องกัน”
